با تغییر سبک زندگی و گرایش به سمت دیجیتالی شدن فرآیندها و امور روزمره، کسب‌وکارهای پیشرو نیز در تب و تاب تحول در ارائه خدمات به مشتریان خود هستند به نحوی که امروزه مزیت رقابتی کسب‌وکارهای موفق به کیفیت اندیشیدن در خصوص بهبود تجربه مشتریان و خلق ارزش جدید ولبسته است. بی‌شک در این تحولات نیز فناوری اطلاعات و نوآوری‌های تکنولوژیکی بیش از هر نهاده‌ی دیگریاثر تعیین‌کننده و به عبارتی دقیق‌تر نقشی جهت‌دهنده داشته و خواهد داشت. از این منظر صنعت خدمات مالی و بانکداری در عرصه جهانی طی دهه‌های اخیر شاهد پیشرفت‌های چشمگیر در ارائه زیرساخت‌ها و محصولات این حوزه بوده است. هرچند که انتظار بر این است که با رشد پرشتاب فناوری اطلاعات یک حرکت پویا و دسته‌جمعی در کسب‌و کارهای صنایع مختلف شکل می‌گیرد، اما در اقتصاد ایران نیز همانند سایر کشورها‌، نظام بانکی و به طور کلی صنعت خدمات مالی، بیش از هر صنعت دیگری به استقبال کاربرد و بومی‌سازی فناوری‌های نوین رفته است.

بر این اساس، پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی ج.ا.ا با توجه به رسالتی که در راستای پر کردن خلاهای پژوهشی در عرصه پولی و بانکی کشور بر عهده دارد، سعی کرده است از منظر تحولات فناوری و تکنولوژیکی نیز مسائل و چالش‌های بانکداری را با بهره‌گیری از همکاری متخصصین برجسته و تجربیات موفق بین‌المللی مورد بررسی قرار دهد. به همین منظور، از ابتدای دهه ۱۳۹۰ همایش «بانکداری الکترونیک و نظام‌های پرداخت» با هدف فراهم نمودن محفلی برای هم‌اندیشی سیاست‌گذاران، مدیران و نقش‌آفرینان زیست بوم نظام مالی کشور در راستای بحث و تبادل نظر در خصوص آخرین تحولات داخلی و بین‌المللی صنعت بانکداری الکترونیک، شناسایی چالش‌های پیش‌ روی این صنعت و ارائه راهکاری عملی برای تحول نظام بانکی کشور آغاز به کار کرده است. خوشبختانه به سبب استقبال چشمگیر بازیگران عمده صنعت بانکداری الکترونیک و همچنین حضور فعال سیاستگذاران و تنظیم‌گران این حوزه، این همایش از جایگاه ویژه و منحصربه فردی برخوردار گشته است. بدین ترتیب، پس از برگزاری هفت همایش طی سال‌های گذشته، هشتمین همایش بانکداری الکترونیک و نظام‌های پرداخت در سال جاری با تاکید بر فناوری بلاک‌چین و سلسله آثار و تحولات آن در نظام بانکی و اکو سیستم مالی کشور با مشارکت طیف گسترده‌ای از ذی‌نفعان و بازیگران این صنعت برگزار می‌شود.

واکاوی این موضوع از آنجا اهمیت دارد که اساس فناوری بلاک‌چین مبتنی بر تغییر رویکرد و ماهیت «اعتماد» است و در نتیجه صنایعی که مدل کسب‌وکار آن‌ها مبتنی بر عملکرد به عنوان نهاد اعتماد است، در معرض تهدید قرار خواهند گرفت. با توجه به آنکه نقش «اعتماد» در نهادها و واسطه‌های مالی بسیار پررنگ است، انتظار می‌رود با نفوذ روزافزون فناوری بلاک‌چین و گسترش کاربردهای آن، ماهیت اعتماد در این کسب‌وکارها از «عامل انسانی» به «مجموعه‌ای از الگوریتم‌ها» تغییر یافته و در نتیجه تحولات عمیقی در عرصه‌های مختلف بانکداری شامل پرداخت، شناخت مشتری، اعطای تسهیلات و بانکداری شرکتی ایجاد شود. برای این تکنولوژی نقاط قوتی همانند «کارایی عملیاتی شامل کاهش هزینه‌ها و افزایش سرعت پردازش فرآیندهای مختلف»، «افزایش امنیت در ثبت اطلاعات و کاهش تقلب و کلاهبرداری» و در نهایت «افزایش شفافیت» ذکر می‌شود. اما حتی با وجود این نقاط مثبت نیز، در پیاده‌سازی فناوری بلاک‌چین نباید دچار احساسات و هیجانات آنی و انتظارات غیرواقع‌بینانه شد. در هر صورت مسائل و ملاحظاتی همانند انطباق با قوانین و اعمال حاکمیت و نظارت بر فرآیندها از جمله موضوعاتی هستند که باید طی دوره تکامل و بلوغ نسبی فناوری بلاک‌چین و گسترش کاربردهای تجاری آن، همواره مورد مداقه قرار گیرد.

از دیگر موضوعاتی که در این همایش به آن پرداخته می‌شود بحث بانکداری باز است که سبب نزدیکی هرچه بیشتر فناوری و بانکداری و خرج نمودن کسب‌وکارهای بانکی از حالت سنتی می‌شود. در چنین شرایطی بانک‌ها با طراحی، راه‌اندازی و توسعه پلتفرم‌های بانکداری باز به تامین‌کننده بستر و سکوی نرم‌افزاری برای عملیات بانکی تبدیل می‌شوند که لازمه این امر نیز ارتقای کارکنان «فرآیندمحور» به کارکنان «دانش‌محور» در بانک‌ها است. به هر حال، ذات فناوری بر ایجاد گسست و رهایی از چارچوب‌های سنتی است و بانک‌های ما نیز برای ادامه حیات خود باید به صورت هوشمند، فعال و عملگرایانه در این حوزه نقش ایفا کنند. تنها با اتخاذ چنین رویکرد و تحولی است که امکان ویژه‌سازی خدمات و عرصه محصولات متنوع و متفاوت برای هر مشتری به عنوان یک قسمت مجزا در بازاریابی خدمات و در نتیجه تلاش برای بقای بانک نه فقط در زنجیره ارزش بلکه فراتر از آن در شبکه ارزش ایجاد می‌شود. بدیهی است در یک چنین مختصاتی، بانک‌ها و موسسات مالی که بخواهند کماکان به صورت سلسله مراتبی و با کنترل متمرکز به ارائه خدمات یکسان و مشابهی ادامه دهند، به تدریج از صنعت بانکداری الکترونیک حذف خواهند شد.

در روند این تحولات آنچه بیش از پیش خودنمایی می‌کند حرکت صنعت یانکداری الکترونیکی به سمت بن‌مایه‌های «اقتصاد مشارکتی» بر پایه اصول موضوعه جدید است که می‌تواند در ظرفیت کامل خود، یک سیستم جدید اقتصادی-اجتماعی را بر مبنای «مشارکت انبوه» در تمامی جنبه‌های زندگی ایجاد نماید. علاوه بر بحث بانکداری باز، مفاهیمی مانند تامین مالی جمعی (‌Crowdfunding)، پلتفرم‌های نظیر به نظیر (P2P) و محتوای کاربرساخته (User Generated) بسترهایی هستند که بر اساس اقتصاد مشارکتی و در تقابل با سیستم‌های متمرکز، اجزاء آن همزمان می‌تواند تامین‌کننده و توزیع‌کننده محصولات یا خدمات نوین مالی باشند. بدین ترتیب بانک‌ها می‌توانند به واسطه گسترش فناوری‌های مبتنی بر مدل‌های جدید کسب‌وکار از طریق به اشتراک‌گذاری منابع فیزیکی و فکری خود، گام اساسی در کاهش هزینه‌های عملیاتی، افزایش کیفیت و بهبود خدمات و در نهایت ایجاد مزیت‌های رقابتی بردارند.

البته در این تحولات وجود بسترهای قانونی و مقرراتی کارآمد و به هنگام نیز نقش مهمی در گسترش و کاربرد فناوری‌های نوین دارد. به همین دلیل در همایش «بانکداری الکترونیک و نظام‌های پرداخت» سعی بر آن است که هم‌زمان با معرفی نوآوری‌های نوین مالی، محدودیت‌های پیاده‌سازی فناور‌ی‌ها، چارچوب‌های قانونی و نظارتی مورد نیاز و نیز چگونگی استانداردسازی این فرآیندها به بحث و بررسی گذاشته شود. به طور خاص در زمینه بانکداری باز که مستلزم به اشتراک‌گذاری داده‌ها از طریق رابط‌های کاربری برنامه‌نویسی (APIs) است باید استانداردهایی برای نحوه تولید و به اشتراک‌گذاری داده‌های مالی و همچنین سطوح دسترسی توسعه‌دهندگان و سازمان‌های شخص ثالث تعریف شود. ذز این زمینه به روزرسانی دستورالعمل‌ سامانه‌های پرداخت (PSD) به منظور افزایش شفافیت و حمایت از مشتری و امنیت حریم شخصی وی، به ویژه در پرداخت‌های کارتی، موبایلی و اینترنتی ضروری است. بر این اساس، با توجه به گستردگی اثرات بانکداری الکترونیک، ارتباط موثر و تعامل استراتژیک میان نقش‌آفرینان و ذی‌نفعان این عرصه شامل مقامات نظارتی، مدیران بانکی، شرکت‌های فناورذی اطلاعات و دانشگاهیان گامی مهم در جهت کاهش محدودیت‌ها و ایجاد تحول در نظام بانکی محسوب می‌شود.

در مجموع، امید است ارائه تحقیقات به روز و پژوهش‌های کاربردی مبتنی بر فرهنگ اجتماعی-اقتصادی ایران، باعث تحول و مدرن‌سازی موفق تمام لایه‌های مدیریتی، عملیاتی و اجرایی بانک‌ها شود و در نهایت شاهد توسعه و ارتقا کمی و کیفی صنعت بانکداری الکترونیک و استقرار نظام بانکی نوین در کشور باشیم.

منبع: ماهنامه تازه‌های اقتصاد، ویژه‌نامه هشتمین همایش بانکداری الکترونیک، بهمن ۹۷